Intervju so Angelina Markus, profesor po filozofija

 Vo Makedonija se korenite na svetot

      Makedonskiot jazik i makedonskite u~iteli stignale do Kurilskite ostrovi ido Vladivostok. Odgovorot na ova e ednostaven: i tamu `iveele Makedoncite. Inaku, zo{to na{ite u~iteli bi odele vo tie dale~ni predeli ako ne bil vo pra{awe eden ist narod, ista du{a, edna ista kultura? Zatoa i den denes se razbirame so Srbite, Hrvatite, Bugarite, Rusite, Ukraincite, ^esite, Poqacite, Slovacite...

   G-|o Markus, vie ste profesor po filozofija, no imate napi{ano nekolku knigi so koi navleguvate dlaboko vo makedonskata anti~ka istorija...

      Markus: Samata folozofija go dozvoluva toa. Filozofijata e nauka, nauka nad naukite vo vremeto na Aristotel. Taa go opfa}a u~eweto za svetot vo celina, za kosmosot, za prirodata, za op{testvoto na ~ovekot i za misleweto. Od tamu jas imam neverojatno {iroki poznavawa od site nauki i vo poslednive 5-6 godini napi{av edinaeset knigi od tie oblasti.

     Koga na direktorot na teatarot vo Veles mu odnesov nekolku knigi, kako  Makedonskata drevna medicina, Makedonskite drevni teatri i nekoi drugi, toj me zapra{a dali e toa edna kniga ili se raboti za posebni izdanija, jas mu odgovoriv deka site tie se povrzani i pretstavuvaat prodol`enija od prvata do edinaesettata kniga posveteni na makedonskata istorija, makedonskite kralevi, makedonskoto obrazovanie, lu|e, borci, nau~nici i se drugo {to Makedonija mu dala na svetot. 

     Knigite sami si go najduvaat patot vo odnos na {iro~inata na tematikata.  Na primer, koga pi{uvam za carevite, za Filip Vtori, za Aleksandar Makedonski, ne mo`am da ne pi{uvam za filozofijata vo toa vreme, koja so Hipokrat e tesno povrzana, bidej}i se odvivala so istite metodi, istite principi i istite carski lu|e.

     Pokraj toa, postojat makedonskite teatri, umetnosta, postoi tvore{tvoto vo odnos na oblikuvanite zgradi, skulpturi, mozaici, kade {to pak doa|a do izraz makedonskiot ~ovek.

     Tokmu seto toa {to e stvarano od makedonskiot ~ovek treba da mu se dak`i na svetot i jas toa go pravam od kniga vo kniga, od godona vo godina.

 Na Dionosovite ~estvuvawa vo 2003 godina vo Skopje vie javno mu se izvinivte na makedonskiot narod i na svoite porane{ni studenti za pogre{noto u~ewe. Kako dojde do toj presvrt?

      Markus: Pred nekolku godini, pregleduvaj}i gi nekoi knigi i bele{ki od pred peeset godini me obzede edno stra{no soznanie deka vo istorijata se e pogre{no napi{ano, vo enciklopediite, vo bilo koja stru~na kniga i deka nasekade se propu{ta imeto Makedonija. A, vo su{tina, treba se {to se raboti da po~ne od Makedonija. Toga{ svativ deka celiot raboten vek so dnevnikot vo race, generacii i generacii sum gi u~ela deka imalo gr~ka kultura, gr~ki teatri, deka imalo gr~ki filozofi, a, vo su{tina, site tie bile Makedonci.

 Dali smetate deka treba da se napravi revizija na makedonskata istorija od nejzinite prapo~etoci do denes?

      Markus: Apsolutno treba da se napravi edna takva revizija, no toa e makotrpna rabota i ne mo`e da go napravi eden ~ovek. Mnogumina od moite porane{ni studenti stojat zad mene i mi pomagaat na razni na~ini. Bi trebalo za se po~ne so korigirawe na ve}e napi{anoto so toa {to sekoj onoj {to mo`e bi trebalo da pridonese vo svojata oblast. Toa }e bide prili~no te{ko, za{to preovladuva politikata koja e vo sprotiven smer od takvite inicijativi. 

     Jas ne gubam nade` i znam deka eden den celata taa svetlost, golemina, se {to imaat sozdadeno Makedoncite }e izleze od seta taa kamufla`a, }e padnat maskite i }e se vidi vistinskoto lice na naukata.

 Vie go napravivte svoeto i se u{te rabotite na deloto {to go zapo~navte. No, {to e so makedonskite nau~ni institucii, kakov e nivniot stav prema ovie temi koi se pogre{no prezentirani vo svetskata nauka?

      Markus: Ona {to jas go pravam se odnesuva samo za Makedonija. Ne se zanimavam so politika, no }e ka`am deka koga jas pe~atam knigi i pravam promocii nitu edna institucija ne se zainteresirala da bide prisutna i da pomogne. Sepak, se raboti za afirmacija na eden narod i na edna dr`ava.

     Instituciite vo Makedonija se izguben slu~aj, nedostapni, zatvoreni vo sebe kako nekoja `elka. Vo niv sedat lu|e koi samo ja molzat dr`avata.

Arheologijata i artefaktite koi se najdeni zboruvaat za Makedonija kako edna ~udesna i ogromna prastara civilizacija. No,na{ite institucii se u{te ja branat teorijata za toa deka nie sme nekakvi “Sloveni”, odnosno dojdenci na sopstvenata zemja?

     Markus: Taa isfabrikuvana konstrukcija za doa|aweto na nekakvi Sloveni na Balkanot im odgovara na mnogumina. Svetot ve}e po~nuva da se smee na toa, pa i samite Poqaci, ^esi, Slovaci, Rusi, po~nuvaat da stanuvaat svesni deka kulturata trgnala od Makedonija kon sever. Tie dene{ni narodi priznavaat deka pismoto, crkvite, freskite, peeweto i se drugo, od Makedonija pristignuvalo kaj niv. Odgovorot na ova e ednostaven: i tamu `iveele Makedoncite. Inaku, zo{to bi odele vo tie dale~ni predeli ako ne bil vo pra{awe eden ist narod, ista du{a, edna ista kultura? Zatoa i den denes se razbirame so Srbite, Hrvatite, Bugarite, Rusite, Ukraincite, ^esite, Poqacite i nekoi drugi narodi. Makedonskiot jazik i makedonskite u~iteli stignale do Kurilskite ostrovi i Vladivostok .

Koga zboruvate za Makedonija vo minatoto, na kolkav vremenski period i prostor mislite?

Markus: Koga stanuva zbor za makedonskoto minato, pred se mislime na makedonskite carevi Filip i Aleksandar, potoa za apostolite, crkvite i prosvetitelite. Nekoi denes bi rekle deka toa e bugarsko. Kakva Bugarija, nitu tie, nitu drugite okolu nas toga{ ne postoele. Toga{ postoela samo edna civilizacija, makedonskata.

     No, bi trebalo da se po~nuva od neolitot, od Golemata majka, neolitskata ku}a, pe~atite, pismoto i site simboli. Zna~i, bi trebalo da se vratime okolu {est do sedum iljadi godini pred na{ata era, pa i u{te ponazad, od karpestata umetnost. Niv gi nema nikade na drugo mesto, osven vo Makedonija.

Makedonija e centarot na svetot ili, kako {to nekoi ja vikaat “Papokot na svetot”.

     Vo site vremenski periodi vo Makedonija cvetale carstvata. Prvo vo neolitot, potoa golemite makedonski carevi i nivnite carstva, pa Vizantija, koja e obnoveno carstvo na makedonskite carevi. Justinijan, Samuil, Krali Marko, site tie ja dr`at tradicijata na makedonskite simboli, na sonceto, na {lemot, na {titovite, na oru`jeto, i go ~uvaat duhot na tvore{tvoto, za{to vo sekoj period imame nekoi visoko kvalitetni, nau~ni i umetni~ki ostvaruvawa {to denes, za `al, gi ispolnuvaat muzeite na svetot, no i tamu tie se na{i, makedonski.

     Tokmu sega go pi{uvam tekstot za makedonskite pari, vo koj napi{av edna re~enici zaradi koja mi se javija mnogu zaintersirani, me|u koi i pisatelot Petre Ba{evski: “Ako ima nekoj muzej vo svetot postara para od makedonskata, neka mi se javi”. No, nema, za{to prva e makedonskata para.

     Ete, toa se korenite na svetot, a toa e Makedonija.

Makedonskite artefakti se odlevaat nadvor od zemjata, a dr`avata za sega ne prevzema ni{to da go spre~i toa...

     Markus: Da, ve}e rekov deka makedonskite eksponati gi krasat stranskite muzei. Dr`avata ne prevzema ni{to za da gi spre~i divite kopa~i, no ima i ~esni lu|e koi se intersiraat za pronao|awe na makedonskoto bogatstvo koe e ve}e izneseno od zemjata, od poodamna ili vo ponovo vreme. Na primer, eden novinar od Bitola vo Rim go pronajde brodot na posledniot makedonski car Persej koj vo 68 godina be{e zaroben od Rimjanite i odveden tamu kako rob so celoto negovo semejstvo.

     Vo nekoi knigi opi{ana e pqa~kata {to ja napravija toga{ Rimjanite vo Makedonija, me|u koi i iljada i {estotini zlatni kruni. Nedela dena odela kolonata prema Rim za da se falat {to se odnele od Makedonija, a Persej, makedonskiot car, bil vrzan so jarem na glava, za da go poni`at {to pove}e.

     Neodamna, vo Crnobuk na samo pet kilometri od Bitola se pronajde gradot na Persej, Perseida, koj e izgraden od tatkoto na Persej, Filip Petti. Toj grad sega }e se istra`uva, a }e se napravi i edno ~estvuvawe na koe sum povikana i jas. Isto taka imam sorabotka i so direktorot na muzejot vo Kratovo koj eden den mi donese pet stotini sliki od Observatorijata kade {to e otkrieno deka imalo i teatar. Se raboti za prostor vo dol`ina od dvaeset kilometri, na koj ima mnogu interesni naodi, ima Rotonda, pokraj koja obavezno, prema makedonskata tradicija, ima svetili{te na makedonskite bogovi. Vo centarot na Bitola, Prilep i drugi gradovi se pronajdeni nakolkni `iveali{ta. Ova zboruva deka Makedoncite ve}e po~nuvaat da se osvestuvaat, da se interesiraat i da rabotat na otkrivaweto na sopstvenata golema i ~udesna istorija.  

Liljana Ristova